Qua một người bạn, chúng tôi được đưa đến một ngôi nhà tại đường Lê Thánh Tôn, phường Bến Nghé, quận 1, TP.HCM. Người phụ nữ Nga tên Alla Hafer bắt đầu vào đề. Bà say sưa thuyết giảng về phương thức kinh doanh theo mạng - để trở thành nhà phân phối (NPP) sản phẩm của Vision.

Cuối cùng chúng tôi đã ký hợp đồng, với mã số người giới thiệu lại là người đàn ông cùng đi chung với nhóm người Nga này, tên Hamoy Hafez Esmail Hafez, địa chỉ ngụ tại số 44… Cairo, Ai Cập. Chúng tôi thắc mắc: như vậy thì hoa hồng được tính ở đâu, khi chúng tôi đã trở thành NPP mức dưới của bà? Bà cho biết: từ trung tâm máy tính tài chính tại London. Chữ ký sẵn trên hợp đồng cũng là chữ ký giám đốc tài chính ở London.

Bạn N.D.M., phiên dịch cho một trong bảy người Nga khác đang cư trú tại đường P.V.T., quận 5, cho biết: nhóm này cũng sang TP.HCM từ tháng 12-2003. Bà người Nga tên Ir… thuê anh  100 USD/tháng để đi theo bà vào bất cứ nơi nào có thể làm quen, gợi ý người khác tham gia mạng. Anh phiên dịch, rồi điện thoại mời những người VN mới quen đến địa chỉ trên để dự lớp... Anh nghỉ việc vì: “Thật xấu hổ. Tôi không thể tiếp tay cho họ để bán những lọ sản phẩm không biết hiệu quả thế nào nhưng giá quá đắt, chỉ riêng hoa hồng cho mạng lưới đã 56%.

Tham gia kiểu kinh doanh này xem ra ai cũng có “ăn” (hoa hồng) mà không có “góp”. Nội dung các cam kết trong đơn xin trở thành NPP độc lập của công ty lại nêu rõ: NPP hoàn toàn chịu trách nhiệm về chi phí quản lý trong hoạt động cũng như về thuế và các chi phí xã hội khác. Công ty và đại diện của công ty trong bất kỳ trường hợp nào cũng không được và không thể chịu trách nhiệm trong việc theo dõi thực hiện đóng thuế của NPP cũng như việc thanh toán đầy đủ và chi trả của NPP về thuế và các chi phí liên quan đến tiền hoa hồng hoặc bất kỳ khoản chi nào của NPP.
Như vậy thử hỏi Nhà nước sẽ theo dõi thuế của NPP trong và ngoài nước bằng cách nào?

Không thể quản lý

Theo Sở Thương mại TP.HCM, hiện tượng bán hàng truyền tiêu đa cấp (TTĐC) đã xuất hiện ở TP từ năm 1998 (Công ty Incomex) và gần đây có khuynh hướng gia tăng. Đối tượng của phương thức bán hàng TTĐC là các sản phẩm liên quan đến sức khỏe, phần lớn không có ranh giới giữa thực phẩm và dược phẩm, không có tiêu chuẩn cụ thể về chất lượng, hiệu quả, dễ gây ngộ nhận và nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Phần lớn các công ty đều có công ty nước ngoài núp bóng và chỉ đạo, đồng thời cung cấp hàng hóa, chi phí quảng cáo, tiếp thị. Hình thức kinh doanh phổ biến là chụp giựt, không có trách nhiệm, sẵn sàng đóng cửa chuyển địa điểm, lập doanh nghiệp mới.

Tháng 9-2003 UBND TP có chỉ đạo thành lập tổ kiểm tra liên ngành để kiểm tra các doanh nghiệp bán hàng theo phương thức TTĐC Công ty TNHH-TM Lô Hội là đơn vị được tiến hành đầu tiên. Sau đợt kiểm tra, thực hiện chỉ đạo của UBND TP, ngày 25-12-2003 Sở Thương mại đã có dự thảo các văn bản trình UBND TP gửi Bộ Thương mại kiến nghị Chính phủ cấm kinh doanh theo phương thức TTĐC (kinh doanh theo mạng).

Theo phân tích, phương thức kinh doanh này phức tạp về cách tổ chức nên việc kiểm soát hệ thống “truyền tiêu” trở nên rất khó khăn, rất dễ bị lợi dụng để phục vụ mưu đồ lừa đảo. Hình thức kinh doanh thường dùng hàng hóa để che đậy hành vi lừa đảo của mình. Các doanh nghiệp bán hàng theo phương thức kinh doanh TTĐC thường bán các sản phẩm độc quyền. Để được tham gia hệ thống (cộng tác viên, NPP, hợp tác viên…), người tiêu dùng phải bỏ ra số tiền rất lớn để mua quyền được trở thành NPP bán sản phẩm và bảo trợ người khác tham gia dưới hình thức mua sản phẩm với giá rất cao so với giá trị thực từ gấp 5-6 lần đến gấp 40-50 lần.

Do vậy, sản phẩm không thể bán cho người tiêu dùng mà chủ yếu chỉ bán cho những NPP mới, vì có mua sản phẩm mới được tham gia hệ thống truyền tiêu. Người tiêu dùng phải bỏ ra số tiền lớn đi mua giá trị ảo quá cao so với giá trị thực của sản phẩm và cũng chính những người này tham gia mạng lưới tuyên truyền sản phẩm có tác dụng mơ hồ, chữa bá bệnh.

Để bán được nhiều sản phẩm, chiêu dụ được nhiều NPP, các công ty kinh doanh theo phương thức TTĐC thường tổ chức các buổi thuyết trình ấn tượng, được hưởng hoa hồng cao từ 5- 40%, có tiền bạc, nhà cửa, kim cương… mục đích là đánh vào lòng tham của con người muốn làm giàu mà không cần phải cực nhọc.

Kinh doanh theo mạng đã tạo ra một tầng lớp dịch vụ ảo, không tạo ra của cải cho xã hội, hàng chục ngàn người, hàng trăm ngàn người - cứ người trước hưởng hoa hồng của người sau, người trước ăn chặn của người sau. Đây là một thủ thuật kinh doanh trái đạo đức không thể chấp nhận được. Nếu không được ngăn chặn sẽ gây hậu quả nặng nề cho xã hội không chỉ về mặt kinh tế mà cả trên sức khỏe con người. Các nước như Trung Quốc, Singapore đã cấm triệt để. Để không gây hậu quả xấu cho một bộ phận dân cư, đê nghị Chính phủ cấm kinh doanh theo phương thức TTĐC.

Ngày 12-11-2003, văn bản của Ban chỉ đạo 127 TW về việc tăng cường kiểm tra, kiểm soát thị trường trước tết và đầu năm 2004 đã yêu cầu các địa phương chú ý kiểm tra, xử lý hành vi lấy danh nghĩa nhập thực phẩm nhưng thực tế lại quảng cáo thuốc chữa bệnh để thu lời bất chính. Văn bản này cũng đề nghị Bộ Y tế chỉ đạo các sở y tế phối hợp với lực lượng quản lý thị trường có phương án kiểm tra vệ sinh an toàn thực phẩm và các loại thuốc chữa bệnh, có biện pháp ngăn chặn hành vi của các tổ chức, cá nhân kinh doanh lợi dụng việc nhập thực phẩm nhưng trên thực tế đã quảng cáo những sản phẩm này là thuốc chữa bệnh và chưa đăng ký với các cơ quan chức năng (như các sản phẩm của Vision)...

Thế nhưng, cho đến nay các công ty hoạt động kinh doanh TTĐC vẫn tiếp tục “bình chân như vại”! Các cơ quan quản lý chức năng ở đâu?

Đề nghị cấm tuyệt đối

Tại cuộc họp ngày 12-2-2004 với đoàn đại biểu Quốc hội TP để góp ý cho dự thảo Luật cạnh tranh, đã có rất nhiều ý kiến bức xúc về tình hình bán hàng đa cấp mà hiện nay các cơ quan chức năng không thể quản lý, kiểm soát do các văn bản xử lý không đồng bộ, không chặt chẽ và không đủ để xử lý, gây lúng túng cho cơ quan quản lý nhà nước. Bà Phạm Thị Kim Hồng - giám đốc Sở Thương mại TP - đề nghị “trong Luật cạnh tranh phải cấm tuyệt đối hình thức bán hàng đa cấp chứ không để gọi là TTĐC bất chính nữa, các điểm giải thích a, b, c, trong dự thảo đều không rõ ràng, càng rắc rối thêm. Khi hình thức kinh doanh này còn tồn tại thì chỉ làm ô uế, làm xấu đi bộ mặt thương mại của chúng ta, trong khi chúng ta đang phấn đấu ngày càng văn minh thương mại”.

KIM SƠN (Tuổi Trẻ Chủ Nhật)