“Chị thích xài điện thoại loại nào? Cái này mẫu mã đẹp, nhỏ gọn, có chức năng chụp ảnh, ghi âm. Còn cái này âm thanh hay, bắt sóng cực tốt...” - cô nhân viên bán hàng điện thoại di động Kim Tuyền liến thoắng giới thiệu.

Nhận việc tại chợ điện thoại lớn trên đường Ba Tháng Hai là một “cuộc cách mạng” đối với cô gái 22 tuổi này. Tuyền tốt nghiệp trung học kinh tế gần một năm mà vẫn chưa xin được “chân kế toán hay văn phòng” nào. Theo nhỏ bạn, Tuyền quyết định “làm nghề nào cũng được miễn là thoát cảnh ngán ngẩm này”. Thế là vào đây, lương 800.000 - 1 triệu đồng/tháng nhưng có việc làm dài dài.

Trong khi đó đối với hai bạn gái xinh đẹp Thùy Vân, Thúy Nga thì bán hàng lại là sự lựa chọn đúng đắn. Cửa hàng bán thời trang cao cấp mà hai cô làm việc nằm trong khuôn viên khách sạn năm sao Caravelle. Xinh đẹp, thông thạo ngoại ngữ, có kiến thức..., Nga (sinh 1983), Vân (1977) nộp đơn xin vào làm tại DAN đã gần hai năm.

Đối tượng “bán hàng cao cấp” như Vân, Nga thường được tuyển làm việc tại những trung tâm mua sắm lớn, các khu phố trung tâm có nhiều khách nước ngoài, lương 2- 2,2 triệu đồng/tháng.

Trên thị trường lao động, nghề bán hàng không còn bó hẹp trong lao động phổ thông mà ngày càng mở ra cho các ứng viên “chất lượng cao” có trình độ từ trung cấp, cao đẳng, hay đại học chuyên ngành. Đặc biệt, thị trường hiện nay đang “khát khô kỹ sư bán hàng”.

Nhiều cử nhân trẻ mới ra trường dị ứng với nghề bán hàng dù mức lương cứng từ 2 triệu trở lên, ngoài ra còn được hưởng phần trăm sản phẩm. “Trong khi nhu cầu tuyển một nhân viên vừa biết bán hàng vừa có chuyên môn cao đang là xu hướng của nhiều công ty nước ngoài lớn” - anh Thắng, phó giám đốc TTDVVL Thanh Niên, cho biết.

Nghề bị... ruồng rẫy

Những ứng viên “tốt nghiệp cao đẳng - đại học, thông thạo ngoại ngữ, có ngoại hình, tính tình vui vẻ...” ít ai chịu “ngồi yên” ở vị trí bán hàng. Theo anh Huỳnh Thanh Thuận, giám đốc nhân sự Công ty Khaisilk, “đây là việc rất khó tuyển được người. Nhiều nhân viên bán hàng vẫn “rũ áo ra đi” dù cơ hội thăng tiến, lương bổng, đào tạo... đều cao hơn những chức vụ văn phòng khác”.

Chính một bạn nữ bán hàng ở Khaisil cũng “bật mí”: “Mình tốt nghiệp đại học, biết ba ngoại ngữ, dù lâu nay tìm việc cũng trầy trật nhưng chắc chắn bán hàng chỉ là bãi đáp tạm thời thôi”. Còn bạn gái Võ Thị T., tốt nghiệp đại học chuyên ngành marketing, nhiều nơi mời gọi về đầu quân nhưng T. thà thất nghiệp chứ không nhận công việc bán hàng.

Phải sau bốn tháng gặm nhấm nỗi buồn “nằm nhà” T. mới chịu làm nhân viên bán hàng cho một nhãn hiệu thời trang VN nổi tiếng trên đường Đồng Khởi. Nhưng chỉ ba tháng sau, T. quyết định “nhảy cóc” sang một công ty liên doanh dù mức lương thấp hơn hiện tại và ra đi chỉ với lý do: “Dù sao làm nhân viên kế toán cũng đỡ mắc cỡ với bạn bè” (?!).

Chỉ trong mấy tháng đầu năm, TTDVVL Votec đã giới thiệu hơn 220 lao động bán hàng, RAJCI giới thiệu 500-600 lao động (trên 80% trình độ CĐ, ĐH). TTDVVL thanh niên cho biết đơn đặt hàng tập trung cao cho ngành nghề thương mại - nhà hàng (chiếm 53,61%). Chỉ riêng vị trí bán hàng, trung tâm đã giới thiệu hơn 1.500 lao động.

Tuy nhiên, các trung tâm cũng khẳng định thêm: số lượng lao động có việc làm có thể sẽ cao hơn nếu như ứng viên đồng ý đi... bán hàng. Nhiều bạn trẻ “bấm bụng” chấp nhận đi bán hàng nhưng đòi hỏi “làm việc giờ hành chính”, “bán hàng trong... văn phòng”. Trung tâm tư vấn kiểu gì lao động vẫn “như đinh đóng cột” nên đành bó tay, gạt hồ sơ xin việc đó sang một bên với ghi chú “không hiểu tính chất công việc”.

Nhiều đơn đặt hàng vì thế bị “ngâm” nhiều tháng trời mà chưa tìm ra ứng viên. “Chúng tôi rất cần những nhân viên bán hàng có ngoại ngữ, ngoại hình và đặc biệt là phải có đạo đức tốt - ông Nguyễn Minh Tuấn, chủ shop nữ trang cao cấp Alphana, cho biết - Nhưng chọn được một nhân viên như vậy mà yêu và gắn bó với nghề quả không dễ”.

Nấc thang lên manager

Đó không phải là chuyện viễn tưởng. “Muốn trở thành người marketing giỏi, bạn phải là người bán hàng giỏi” luôn là bài học đầu tiên mà giảng viên thường đặt ra cho sinh viên chuyên ngành kinh tế nói chung. Năm 2000, khi tốt nghiệp ĐH Kinh tế Tp.HCM, bước chân vào Công ty cổ phần Vĩnh Tiến, Nguyễn Minh Trung đích thị là một anh nhân viên mãi vụ thứ thiệt.

Mỗi ngày hàng trăm cây số, Trung mang sản phẩm đi chào bán vòng vòng khắp TP, vào nhà sách, cửa hàng văn phòng phẩm, ghé đại lý “con”... Cường độ làm việc căng thẳng tới nỗi “mỗi khi ngủ là nằm mơ thấy ngày mai là chủ nhật. Nhưng tôi rất tập trung cho công việc vì biết chắc suốt đời mình dù ở vị trí nào cũng phải... bán hàng nên có mục tiêu rõ ràng, chấp nhận khởi đầu gian nan”.

Tới kỳ tổng kết, địa bàn “điểm” Phú Nhuận, Bình Thạnh của Trung luôn dẫn đầu về doanh thu. Sáu tháng sau Trung được cất nhắc lên làm giám sát bán hàng, một năm sau làm phụ trách sản phẩm văn phòng phẩm, năm 2002 làm trưởng phòng bán hàng khu vực Tp.HCM và 15 tỉnh miền Đông - Tây Nam bộ (đây cũng là năm khu vực đạt mức doanh thu đột biến cao nhất từ trước tới nay -tăng 40% so với năm trước).

Năm 2003, Trung được chuyển sang làm trưởng phòng nghiên cứu phát triển phạm vi toàn quốc. Và từ tháng 3-2004, Trung là giám đốc bán hàng toàn quốc. Trung tự tin cho biết: “Nhiều anh chị ở công ty đều đi lên từ chân bán hàng đó thôi”.

“Ở Nhật, cách nay 10 năm đã phát triển loại hình này - cô Trần Thị Túc, giám đốc TTDVVL RAJCI, cho biết - Một kỹ sư trước khi bước vào phòng nghiên cứu hay đảm nhiệm bất cứ chức vụ nào trong công ty, anh ta phải ra bán ở cửa hàng một thời gian. Đó là nơi cung cấp cho anh ta nhiều điều bổ ích nhất, nhiều kiến thức không có trong sách vở trước khi anh ta chế tạo ra một sản phẩm nào cho người tiêu dùng”.