Và điều đó cũng có nghĩa là, kể từ đây, cộng đồng doanh nhân Việt Nam có một lực đẩy thuận chiều để có thể xây dựng một hình ảnh chung cho thế hệ những chiến sỹ đi đầu trên mặt trận kinh tế. Nhân dịp này, Báo Đầu tư xin giới thiệu tới bạn đọc một bài viết về văn hóa doanh nghiệp - yếu tố quan trọng hàng đầu trong bước đường tiến tới xây dựng một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của các doanh nghiệp Việt Nam.

Trong cuộc hội thảo mới đây về tổng quan kinh nghiệm quốc tế về cải cách quy định kinh doanh và hoàn thiện Luật Doanh nghiệp (DN), bà Phạm Chi Lan, thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ đã đưa ra một hình ảnh rất đáng được quan tâm. Đó là khi hệ thống luật pháp của Việt Nam bị đánh giá là không minh bạch, không nhất quán, không khả thi và không thể tiên liệu được thì DN buộc phải tự bảo vệ mình bằng cách không làm lớn, không làm lâu dài và không nói thật. Có thể điều này không đúng với tất cả DN, song sự tồn tại của những quan niệm kinh doanh “giữ miếng” là có thật và sự thiếu tin tưởng này chắc chắn không thể tạo nên một môi trường kinh doanh thuận lợi. Nhưng điều đáng quan ngại hơn, đó là các DN Việt Nam đang thực sự thiếu điều kiện cần và đủ để xây dựng và phát triển văn hóa kinh doanh, văn hóa DN.

Văn hóa kinh doanh là gì?

Theo ông Lê Đăng Doanh, chuyên gia cao cấp Bộ Kế hoạch và Đầu tư, văn hóa trong kinh doanh trước tiên phải là tôn trọng pháp luật, tôn trọng nhân phẩm con người, phải giữ chữ tín và điều này đòi hỏi người lãnh đạo DN phải có một bản lĩnh đổi mới. Có nghĩa là, DN không được bán hàng giả, không được quỵt nợ đối tác, không được lừa dối cổ đông... và phải hiểu biết. Mới đây, việc Công ty TNHH Lương thực - Thực phẩm Đồng Khánh bị phát hiện sử dụng lạp xường quá hạn và không đủ tiêu chuẩn để làm bánh Trung thu đã khiến người tiêu dùng, những người đã dành lòng tin cho một thương hiệu được ghi nhận là nổi tiếng, bị xúc phạm. “Dù một DN có lớn đến đâu, có sang trọng đến thế nào đi chăng nữa, nhưng nếu kinh doanh bất chấp khách hàng, vi phạm luật pháp và thiếu chữ tín thì DN đó không được coi là có văn hóa”, ông Doanh bình luận.

Tuy nhiên, cần phải nói rõ rằng, mệnh đề đầu tiên “văn hóa kinh doanh trước hết là tôn trọng luật pháp” cần phải được hiểu theo hai khía cạnh: đó là, DN phải tôn trọng luật pháp và pháp luật cũng như các công chức thực thi phải nghiêm minh. Nhớ lại vài tháng trước đây, việc cấm container HC 40 feet trên Quốc lộ 5 đã buộc các DN vận tải container phải “chi ngoài luồng” rất lớn để được chạy xe. Điều đáng nói ở đây là, quy định cấm này vốn đã không hợp lý, lại không được thực hiện triệt để, có nghĩa là, DN vẫn có thể chạy xe được nếu “biết chi”. Rõ ràng, quy định cấm chỉ làm phát sinh thêm những tiêu cực trên đường, mà DN trong trường hợp này là đối tượng bị động, bị lôi vào cuộc phạm luật.

Theo ông Doanh, thực tế trên đáng tiếc lại không phải là cá biệt và chính vì vậy, rất khó cho các DN Việt Nam tạo lập được văn hóa kinh doanh theo đúng nghĩa. Ông Doanh cho rằng, luật phải vừa hợp hiến, vừa hợp lý. Hợp lý nghĩa là luật phải phù hợp với thực tế cuộc sống và không được tạo ra “mảnh đất màu mỡ” cho ai đó lợi dụng để hành DN. “Không thể yêu cầu DN phải tuân thủ pháp luật theo nghĩa phải trả bất cứ giá nào để mọi chuyện êm xuôi. Đó không phải là văn hóa!”, ông Doanh nói.

Phải thừa nhận, đây chính là điểm yếu của môi trường luật pháp Việt Nam. Một nghiên cứu của ông Raymond Mallon, Chuyên gia Tư vấn của Dự án Nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam, ước tính chi phí trực tiếp của các DN Việt Nam trong việc tuân thủ các quy định liên quan tới thuế, lao động và môi trường vào khoảng 3% GDP, tương đương 1,2 tỷ USD/năm. Ông Raymond Mallon đã gọi các khoản chi phí này là “tổn thất” và so sánh mức tổn thất này tương đương với lượng vốn ODA đổ vào Việt Nam hàng năm và ngang bằng với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam trong những năm gần đây.

Song, đây có lẽ chưa phải là mức tổn thất cuối cùng, bởi như bà Phạm Chi Lan cho rằng, DN Việt Nam thực tế phải mất rất nhiều chi phí ngoài luồng khó kiểm soát hơn, và nếu cộng thêm một thực tế là, các nước nghèo luôn có chi phí cao hơn các nước phát triển thì mức chi phí mà DN phải bỏ ra để thực thi các quy định pháp luật liên quan đến DN sẽ lớn hơn rất nhiều con số dự đoán trên. “Khi đó, cả Nhà nước và DN đều phải gánh chịu thiệt thòi. Về phía Nhà nước, nếu ít DN mới được thành lập, Nhà nước sẽ không tăng được nguồn thu từ thuế, đồng thời, phải gánh chịu trách nhiệm giải quyết lao động, việc làm và các vấn đề xã hội liên quan. Về phía những người có ý định thành lập DN, họ sẽ mất đi cơ hội được thực hiện điều mình muốn, hoặc mất cơ hội mở rộng kinh doanh...”, bà Lan nói. Như vậy, một khía cạnh khác của văn hóa kinh doanh là phát huy sự sáng tạo của con người đã bị vi phạm.

Từ văn hóa kinh doanh đến văn hóa doanh nghiệp

Không nhiều DN thực sự hiểu và quan tâm đầy đủ đến việc xây dựng văn hóa DN là điều chúng tôi rút ra được khi tiếp xúc với các giám đốc DN. Bởi, theo quan niệm của phần lớn các giám đốc DN mà chúng tôi gặp, văn hóa doanh nghiệp chỉ đơn thuần dừng lại ở những biểu hiện bên ngoài, như tổ chức mặc đồng phục, tặng quà nhân ngày sinh nhật của người lao động... Rất ít DN đưa ra ý kiến về việc kinh doanh có văn hóa là một biểu hiện quan trọng của văn hóa DN.

Thực ra, việc xây dựng và định hình được văn hóa trong mỗi DN là một công việc hoàn toàn không đơn giản. Bởi, nó không phải được liệt kê bằng những việc cần phải làm, mà chính là biểu hiện của một DN mà ở đó, từ lãnh đạo DN đến mỗi người lao động đều có chung một niềm tự hào, đó là được làm việc với cái tên của DN, thương hiệu của sản phẩm mà họ đã đồng lòng tạo dựng và phát triển.

Ông Võ Quốc Thắng, Tổng giám đốc Công ty Gạch Đồng Tâm, cho rằng, văn hóa DN, trước hết là trách nhiệm. “DN phải có trách nhiệm tạo ra những sản phẩm tốt, hình ảnh đẹp, tạo cho người lao động thái độ với công việc, ý thức trách nhiệm với công việc... Cách đây 10 năm, chúng tôi đã bắt đầu xây dựng văn hóa của Đồng Tâm và hiện tại vẫn đang tiếp tục”, ông Thắng nói. Theo ông Thắng, điều quan trọng trong việc xây dựng văn hóa DN của Đồng Tâm là lợi ích của cộng đồng phải được tính đến trong mọi hoạt động kinh doanh.

Thực ra, nếu nhìn ngược lại thời gian cách đây khoảng 10 năm, chắc chắn sẽ thấy có một sự khác biệt rất lớn trong hoạt động của các DN. Có ý kiến cho rằng, vào thời điểm đó, DN chỉ quan tâm nhiều đến sản xuất, tạo lợi nhuận cho người chủ DN. Hình thức kinh doanh “ăn xổi” khá phổ biến và đây chính là một trong những nguyên nhân tạo nên hình ảnh không mấy đẹp và không đáng tin cậy của DN với xã hội.

Song, cũng chính các hình thức kinh doanh không mấy văn hóa này đã đào thải một cách tự nhiên phần lớn những DN không tạo được lòng tin với khách hàng, những giám đốc DN không có chiều sâu về văn hóa kinh doanh, không đủ bản lĩnh trước sự thay đổi của thời cuộc... Rất có thể chưa phải là đầy đủ, song những tên tuổi đã được khẳng định trên thương trường, đã vượt qua được những thách thức của cạnh tranh như Đồng Tâm, Trung Nguyên, Biti’s, Thái Tuấn... phần nào đã tạo được một nét văn hóa DN, và lớn lao hơn, đã góp phần tạo dựng văn hóa kinh doanh trong cộng đồng DN Việt Nam. Hay theo cách đánh giá của ông Lê Đăng Doanh thì ông lạc quan với cộng đồng DN trẻ của Việt Nam. “Họ có niềm tin, có kiến thức... và như vậy, trong một môi trường kinh doanh cần có sự dấn thân, mạo hiểm, họ có cơ sở thuận lợi để xây dựng văn hóa kinh doanh trong DN”, ông Doanh tin tưởng.

Vẫn cần một điều kiện đủ

Hình ảnh DN Việt Nam hiện đại có thể được hình dung với vài nét chấm phá, trong đó có sự năng nổ và sáng tạo, những điểm còn thiếu của DN Việt Nam 10 năm trước. Song, khả năng tạo dựng lòng tin, chữ tín và tính liên kết trong kinh doanh vẫn tiếp tục được nhìn nhận như là những mặt yếu của các DN Việt Nam hiện nay. Và như vậy, sự phát triển và tăng trưởng của DN dường như vẫn thiếu một yếu tố quan trọng, đó là sự bền vững.

Giám đốc một DN kinh doanh máy tính, sau một vài năm “thắng trên sổ sách và thua trên thực tế” do bị chiếm dụng vốn, đã buộc phải đưa ra nguyên tắc: không bán hàng trả chậm cho bất cứ đối tượng khách hàng nào. “Biết là kinh doanh cần một chữ tín, song chúng tôi đã phải trả giá quá nhiều khi khách hàng của chúng tôi, cũng là các DN, thanh toán hợp đồng quá chậm, thậm chí khó có thể đòi được”, anh này tâm sự.

Có một sự thật đáng buồn là, các DN Việt Nam thiếu một sự chia sẻ, cùng chung sống. Ngành du lịch Việt Nam hiện đang lấn cấn với bài toán giá tour khó có lời giải đáp bởi một lý do rất đáng buồn, đó là không có sự ủng hộ của các DN liên quan. Ông Hồ Việt Hà, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Tổng cục Du lịch) đã rất ngán ngẩm thừa nhận rằng, không có cách gì để kêu gọi các khách sạn, các doanh nghiệp dịch vụ du lịch, ngành hàng không... tham gia vào kế hoạch giảm giá cho các tour du lịch quốc tế đến Việt Nam. “Các DN đòi hỏi, nếu họ giảm giá thì phải được bù lỗ. Một lợi nhuận chung, thế mạnh chung với hiệu quả có thể là rất lớn cho các DN liên quan đã không được tính đến”, ông Hà lắc đầu nói.

Nhìn ra bên ngoài, giới doanh nhân Trung Quốc đã được cả thế giới biết đến với tính cộng đồng cao. Người Nhật Bản được vị nể và đánh giá cao bởi chữ tín. Còn DN Việt Nam, đáng tiếc lại chưa tạo được một điểm nhấn, một hình ảnh đẹp với các đối tác nước ngoài. Cộng với cách kinh doanh theo kiểu lấy yếu tố gia đình, huyết thống để tin nhau, vẫn còn một khoảng cách khá xa để có thể tạo dựng một hình ảnh chung về văn hóa kinh doanh của cộng đồng DN Việt Nam.

Thêm một điều muốn nói, đó là văn hóa DN phải được đặt trong sự phát triển của thời đại. Khi những ranh giới gần như đang bị xóa mờ dần bằng tiến bộ khoa học - kỹ thuật thì DN cần phải đi vào cộng đồng, cần tạo được chữ tín vượt lên trên các mối quan hệ. Bởi, nếu thiếu điều này, DN Việt Nam chưa thể thành công trên thị trường chứng khoán, chưa thể huy động được vốn từ những người có tiền trong xã hội... Tất nhiên, để tạo được văn hóa DN, ngoài các yếu tố nội tại của DN, môi trường kinh doanh đảm bảo cho DN yên tâm đầu tư kinh doanh lớn, lâu dài và quan trọng là DN tự tin “nói thật” sẽ là một điều kiện quan trọng để cùng tạo nên một lực đẩy thuận chiều.

(Theo Vietnam Investment Review)